Luka

Yazar

Luka Müjdesi’yle Elçilerin İşleri’ni aynı yazarın yazdığı açıktır (1:3; Elç. 1:1). Kitaplar teknik olarak anonim olsa da, hem içsel hem de dışsal kanıtlar göstermektedir ki, kilise geleneğinin yazar olarak Hekim Luka’yı göstermesi isabetlidir.

Luka, İsa’nın yaşamındaki olaylara birinci elden tanık olmadı; nitekim şöyle yazmaktadır: “Nitekim başlangıçtan beri bu olayların görgü tanığı ve Tanrı sözünün hizmetkârı olanlar bunları bize ilettiler” (Lu. 1:2). Luka, Kutsal Ruh tarafından esinlenmiş bir örnek olarak durmaktadır; gerçek olayları görgü tanığı kaynaklardan araştırmıştır ki bu da, ilahi egemenlikle insan etkinliğinin güzel örtüşmesini göstermektedir.

Elçilerin İşleri’nden öğrendiğimiz üzere, yazar Müjde hizmeti seyahatlerinde Pavlus’un yakın yoldaşıydı ki bu, birçok bağlamda “biz” dilinin kullanımıyla ortadadır (Elç.16:10–17; 20:5–15; 21:1–18; 27:1—28:16). Birden fazla adam yakın yoldaşların arasına girmektedir: Markos, Dimas, Yeşu Yustus, Epafroditus, Epafras ve Luka. Bunlar arasında Luka her iki kitabı da yazmış olabilecek tek seçenektir. İreneus (M.S. yaklaşık olarak 130-200) Against Heresies (Sapkın Öğretilere Karşı) adlı kitabında, Pavlus’la Luka’nın “ayrılmaz” olduklarını yazmıştır. Erken dönemdeki kilise ve Yeni Antlaşma’nın ilk el yazmaları bu Müjde’yi ve Elçilerin İşleri’ni sevgili hekim Luka’ya atfetmektedir. M.S. 200 yıllarından itibaren, Luka’nın bu Müjde’yi yazmış olması tartışmaya yer vermeksizin kabul görmüştür ve 1. ve 2. Klement, İustinus, Muratori Kanonu, İreneus, Markion Karşıtı Önsöz, Tertullianus ve Eusebius, Luka’nın yazarlığını doğrulamaktadır.

Luka Yeni Antlaşma’da üç kez adıyla geçmektedir (Kol. 4:14; 2.Ti. 4:11; Flm. 1:24). Bu kısa alıntılardan ve Luka’yla Elçilerin İşleri’nin yazılış tarzından anlıyoruz ki, Luka bir hekimdi, öteki uluslardandı, eğitimliydi, muhtemelen varlıklıydı ve Pavlus’un Roma’daki tutukluluğu süresince onunla kalmıştı.

Tarih

Luka’nın tarihi büyük oranda Elçilerin İşleri’nin tarihine bağlıdır. Neredeyse evrensel bir kanı şudur ki, Elçilerin İşleri, Luka Müjdesi’nden sonra yazılmıştır. Elçilerin İşleri muhtemelen 60’lı yıllarından başlarında veya ortalarında yazılmıştır ki bu öncelikle, Pavlus’un hapisten çıkışını kaydetmediği gerçeğine dayanmaktadır. Dahası, Elçilerin İşleri Yeruşalim’in düşüşünü kaydetmemektedir (M.S. 70).

Tema

İsa Mesih’in yaşamı, ölümü, dirilişi ve göğe yükselişindeki sergilenişiyle, Üçlübirlik Tanrısı’nın kurtuluştaki amacıdır.

Amaç

Luka açık bir şekilde yazma amacını şöyle ifade etmiştir: “öyle ki, sana verilen bilgilerin doğruluğunu bilesin” (Lu. 1:4); yani, amacı imanda eğitilenleri, imanlarını ve tövbelerini doğrulamak için İsa Mesih’in yaşamına dair gerçek bir anlatıda köklendirmektir.

Toplu Bakış

Luka’nın Kurtuluş Vahyine Katkısı

Luka, İsa’nın hizmetini kurtuluş tarihinin yerine gelişi olarak sunmaktadır. Kurtuluş tarihi boyunca, Tanrı dünyayı, kendi Oğlu İsa Mesih’in beden alışını kabul etmek üzere hazırlamaktadır. Kutsal Kitap’ın başlangıcından Yuhanna’nın hizmetinin sonuna kadar, Tanrı antlaşmaya dayalı kurtuluş tasarını yerine getireceğini vaat ediyordu. İsa yeryüzündeki hizmetine ve sonrasında gökteki hizmetine başladığında (Elçilerin İşleri), Tanrı, Adem’le Havva’nın zamanından beri verdiği vaatleri yerine getiriyordu ki buna İbrahim’e yapılan, yeryüzündeki bütün ulusların O’nda kutsanacağı vaadi de dahildi (Lu. 2:32; 7:1-10; 10:25-37; 24:47). Luka bunu Mesih’in kimliğine ve işine dair anlatısında açıkça ortaya sermektedir (3:38; 9:20-22). Luka’nın, kurtuluş tarihini yerine getiren İsa’ya ilişkin sunumu, İsa’nın Peygamber, Kâhin ve Kral olarak üç yönlü görevine odaklanmaktadır (bkz. 1:31–33,69; 4:18,40; 5:13–14; 24:51; vb.).

Luka sadece İsa’nın kurtuluş tarihinin zirvesi olduğunu göstermekle kalmamakta, aynı zamanda önceki bütün Tanrı vahyinin İsa’nın kimliğine ve hizmetine merkezlendiğini göstermektedir. Musa’dan peygamberlere kadar bütün Kutsal Kitap yazarları İsa hakkında yazmış ve tanıklık etmiştir. Luka bütün Tanrı vahyinin aslında Tanrı’nın antlaşma halkına İsa’nın vahyedilmesiyle ilgili olduğunu göstermektedir (24:27, 44-49). Bununla bağlantılı olarak, Mesih’i Tanrı’nın önceden bildirilen (acı çeken) Kulu, Mesihi ve Peygamberi olarak resmetmektedir (4:18–19; 7:16; 9:7– 9,20; 11:47–51; vb.).

Luka bir doktor olarak özellikle İsa’nın şifa hizmetiyle ilgilenmiştir. İsa’nın halka hizmeti körleri iyileştirmekle ve ezilenleri özgürleştirmekle ilgiliydi (4:18). Luka’nın Müjdesi boyunca İsa hastaları iyileştirirken, kötü ruhları kovarken, farklı hastalıklara şifa verirken ve hatta ölüleri diriltirken gösterilmektedir. Elçilerin İşleri devamında İsa tarafından verilen Kutsal Ruh’un gücü sayesinde elçilerin sergilediği mucizelerden birçoğunu göstermektedir. İsa’nın mucizeleri ve şifası O’nun her şeyin üzerindeki yetkisine tanıklık etmektedir.

Luka ayrıca İsa’nın, yoksullar, günahkârlar ve vergi görevlileri olmak üzere birçok dışlanmış kişiye yönelik hizmetini de vurgulamaktadır (4:25–27; 8:1–4; 10:30–37; 18:15–17; 19:5; vb.). Diğer Müjde yazarlarından çok daha fazla olarak, Luka Mesih’in kadınlarla olan etkileşimlerine dikkat vermektedir (örn., 7:11–17,36–50; 8:1– 3; 10:38–42; 13:11–17; 18:1–8).

Mesih’in hizmeti Kutsal Ruh’un işleyişiyle sürdürülmektedir. İsa, Kutsal Ruh’tan rahme düştü (1:35) ve Bakire Meryem aracılığıyla dünyaya geldi. Vaftizinde İsa Kutsal Ruh’la doldu ve Ruh tarafından çöle götürüldü (4:1).Ruh’un gücünde halka öğretti (4:14) ve Rab’bin Ruhu’nun kendisini meşhetmiş olduğuna dair kalabalıklara tanıklıkta bulundu (4:18). İsa, Luka’da yeryüzündeki hizmetini öğrencilerine Ruh’u bekleme çağrısında bulunarak sonlandırmıştır (24:49) ki Kutsal Ruh kurtuluş işini bireysel yüreklere uygulamada olmazsa olmaz bir yol oynamaktadır (1:17; 11:13).

Genel Hatlar

• I. Giriş (1:1–4)
• II. İsa’nın Erken Tarihi (1:5—2:52)
• A. Yahya’nın ve İsa’nın Doğumları Önceden Bildiriliyor (1:5–80)
• B. İsa’nın Doğuşu (2:1–21)
• 1. İsa Doğuyor (2:1–7)
• 2. Çobanlar İsa’yı Ziyaret Ediyor (2:8–21)
• C. İsa’nın Çocukluğu (2:22–52)
• 1. İsa Tapınakta Adanıyor (2:22–40)
• 2. Çocuk İsa Tapınakta (2:41–52)
• III. İsa’nın Hizmet İçin Hazırlığı (3:1—4:13)
• A. Yuhanna Yolu Hazırlıyor (3:1–22)
• B. İsa Mesih’in Soyağacı (3:23–28)
• C. İsa’nın Çölde Denenmesi (4:1–13)
• IV. İsa Celile’deki Hizmetine Başlıyor (4:14—9:50)
• A. İsa Celile’ye Çıkıyor (4:14–15)
• B. İsa Celile’de Reddediliyor (4:16–30)
• C. İsa Kefarnahum’da ve Yahudiye Çevresinde (4:31–44)
• D. İsa İlk Öğrencilerini Çağırıyor (5:1–11)
• E. İsa Cüzzamlıyı ve Felçliyi İyileştiriyor (5:12–26)
• F. İsa Levi’yi Çağırıyor (5:27–32)
• G. İsa Oruç Hakkında Sorgulanıyor (5:33–39)
• H. İsa Şabat’ın Rabbi’dir (6:1–11)
• 1. İsa Öğrencilerinin Şabat’ta Başak Koparmasını Savunuyor (6:1–5)
• 2. İsa Şabat Günü İyileştirilen Adamı Savunuyor (6:6–11)
• I. On İki Elçi (6:12–16)
• J. Mutluluk Sözleri ve Mesih’in Diğer Öğretileri (6:17–49)
• K. İsa Öteki Uluslardan Bir Adamla ve Kadınla İlgileniyor (7:1–17)
• 1. İsa Yüzbaşı’nın Uşağını İyileştiriyor (7:1–10)
• 2. İsa Dul Kadının Tek Oğlunu Diriltiyor (7:11–17)
• L. Yahya’nın Öğrencileri İsa’yı Sorguluyor (7:18–35)
• M. İsa Günahkâr Kadını Bağışlıyor (7:36–50)
• N. Kadınlar İsa’yı Takip Ediyor (8:1–3)
• O. İsa’nın Benzetmelerle İlgili Öğretişi (8:4–18)
• P. İsa’nın Annesi ve Kardeşleri ve Tanrı’nın İsteği (8:19–21)
• Q. İsa Dört Mucize Yapıyor (8:22–56)
• 1. İsa Fırtınayı Dindiriyor (8:22–25)
• 2. İsa Cine Tutsak Adamı İyileştiriyor (8:26–39)
• 3. İsa Bir Kadını İyileştiriyor (8:40–48)
• 4. İsa Yair’in Kızını İyileştiriyor (8:49–56)
• R. İsa ve Öğrenciler (9:1–50)
• 1. İsa Elçileri Görevlendiriyor (9:1–6)
• 2. Hirodes İsa’dan Korkuyor (9:7–9)
• 3. İsa Beş Bin Kişiyi Doyuruyor (9:10–17)
• 4. Petrus İsa’yı Mesih Olarak İkrar Ediyor (9:18–20)
• 5. İsa Kendi Ölümünü Önceden Bildiriyor (9:21–22)
• 6. İsa Öğrencilerine Acı Çekmeyi Öğretiyor (9:23–27)
• 7. İsa’nın Görünüşü Değişiyor (9:28–36)
• 8. İsa Kirli Bir Ruha Sahip Bir Çocuğu İyileştiriyor (9:37–43)
• 9. İsa Kendi Ölümünü İkinci Kez Önceden Bildiriyor (9:44–45)
• 10. Krallıkta Büyüklük (9:46–48)
• 11. Krallıkta Uysallık (9:49–50)
• V. Yeruşalim Yolunda (9:51—19:27)
• A. İsa’nın Yeruşalim Seyahatinin İlk Evresi (9:51—13:21)
• 1. Samiriyeliler İsa’yı Reddediyor (9:51–56)
• 2. İsa Öğrenciliğinin Bedeli (9:57–62)
• 3. İsa Yetmişleri Görevlendiriyor (10:1–24)
• 4. Benzetmeler ve Çeşitli Öğretiler (10:25—13:21)
• B. İsa’nın Yeruşalim Seyahatinin İkinci Evresi (13:22—17:10)
• 1. Dar Kapı (13:22–30)
• 2. İsa Yeruşalim İçin Yas Tutuyor (13:31–35)
• 3. İsa Şabat’ta Bir Adamı İyileştiriyor (14:1–6)
• 4. Benzetmeler ve Öğretiler (14:7—17:10)
• C. İsa’nın Yeruşalim Seyahatinin Üçüncü Evresi (17:11—19:27)
• 1. İsa On Cüzzamlıyı İyileştiriyor (17:11–19)
• 2. Krallığın Gelişi (17:20–37)
• 3. Israrcı Dul Benzetmesi (18:1–8)
• 4. Ferisi ve Vergi Görevlisi (18:9–14)
• 5. İsa Çocukları Kutsuyor (18:15–17)
• 6. Zengin Genç Yönetici (18:18–30)
• 7. İsa Kendi Ölümünü Üçüncü Kez Önceden Bildiriyor (18:31–34)
• 8. İsa Kör Bir Adamı İyileştiriyor (18:35–43)
• 9. İsa Zakkay’a Kurtuluş Getiriyor (19:1–10)
• 10. On Para Benzetmesi (19:11–27)
• VI. Yeruşalim’de (19:28—24:53)
• A. İsa Yeruşalim’e Giriyor (19:28–48)
• B. İsa’yla Yetkililer Çatışmada (20:1—21:4)
• C. İsa Sona Dair Öğretiş Veriyor (21:5–38)
• D. İsa’nın Son Akşam Yemeği, İhaneti ve Tutuklanması (22:1—23:56)
• 1. Son Akşam Yemeği (22:1–46)
• 2. İsa’nın Tutuklanması ve Ölümü (22:47—23:56)
• E. İsa’nın Dirilişi ve Göğe Yükselişi (24:1–53)
• 1. İsa’nın Dirilişi (24:1–12)
• 2. İsa’nın Öğrencilere Görünmeleri (24:13–49)
• 3. İsa’nın Göğe Yükselişi (24:50–53)