Pentatük’e Giriş

İbranice Kutsal Kitap üç kısımdan oluşur: Yasa, Peygamberler ve Yazılar. Bunlar çoğunlukla Tanakh olarak adlandırılır ve bu, İbranicede yasa, peygamberler ve yazılar kelimelerinin ilk harflerinin birleşiminden oluşan bir kelimedir. İsa, dirilişinden sonra Emmaus yolunda iki öğrencisiyle olan konuşmasında Musa’dan, peygamberlerden ve mezmurlardan bahsederken (Lu. 24:44), bu üçlü ayrıma göndermede bulunmuştur. Böyle yaparak, bizim Eski Antlaşma dediğimiz şeyin tamamını kastetmiştir.

İlk kısım olan Yasa, İbranicedeki torah kelimesinin çevirisidir ve “talimat” anlamına gelir. Hatta bu, Eski Antlaşma’da Tanrı’nın özel vahyini kastetmek üzere kullanılan en genel kelimedir. Yasa, Yaratılış’tan Yasa’nın Tekrarı’na kadar olan ilk beş kitaptan oluşur ve yaygın olarak Pentatük olarak nitelendirilir. Pentatük Grekçe bir kelime olup, “beş tomar” anlamına gelmektedir. Eski Antlaşma’nın kendisi bu beş kitaptan “Musa’nın yasa kitabı” (2.Kr. 14:6 – Kitab-ı Mukaddes Çevirisi) veya “Musa’nın kitabı” (Ezr. 6:18) olarak bahseder. Mesih hem yasadan hem de Musa’nın kitabından söz etmiştir (Mar. 12:26; Lu. 24:44). Hatta, zaman zaman tüm bu külliyatı sadece “Musa” olarak ifade etmiştir (Lu. 16:29; 24:27 – Kitab-ı Mukaddes Çevirisi). Elçiler de aynısı yapmışlardır (Elç. 15:21; 2.Ko. 3:15 – Kitab-ı Mukaddes Çevirisi).

Doğrudan İsa Mesih’in sözlerini içeren Kutsal Kitap tanıklığı bu kitapların yazarlığını Musa’ya atfeder. Elimizdeki tanıklık çok kuvvetli ve açıktır. Kutsal Yazı’nın belirttiği üzere Musa, Tanrı’nın kendisine buyurmuş olduğu şekilde, Tanrı’nın sözlerini ve eylemlerini yazıya geçirmiştir (Çık. 17:14; 24:4; 34:27; Say. 33:2; Yas. 31:9). Rab İsa, yasayı Musa’nın yazdığını onaylamıştır: “Musa’ya iman etmiş olsaydınız, bana da iman ederdiniz. Çünkü o benim hakkımda yazmıştır. Ama onun yazılarına iman etmezseniz, benim sözlerime nasıl iman edeceksiniz?” (Yu. 5:46-47; ayrıca bkz. Mar. 1:44; 7:10; 10:3-5; Lu. 5:14; 20:37; Yu. 7:19). Elçiler Pentatük’ün Musa tarafından yazıldığı yönünde tanıklıkla bulunmuşlardır (Yu. 1:17,45; Elç. 3:22; 7:37; 26:22; Rom. 10:5,19; 2.Kr. 3:15; İbr. 7:14). Pentatük’ün kendisinde de aynı doğrultuda, Musa’nın yazarlığını vurgulayan tanıklıklar vardır. Yasa’nın Tekrarı 31:24 açıkça şöyle der: “Musa yasanın sözlerini eksiksiz olarak kitaba yazmayı bitirince…” (ayrıca 31:22; Musa’ya yazması için verilen benzer buyruklar için bkz. Çık. 17:14; 34:27). Musa gerekli niteliklere kesinlikle sahipti. Kendisi eğitimliydi; Mısır’ın ve Sina’nın coğrafyasına ve aynı zamanda bitkilerine ve hayvanlarına aşina olması muhtemeldi. Kutsal Kitap yazarlık sorusuna son noktayı koymaktadır ve yazarın gerçekten Musa olduğu kilise tarihi boyunca Hristiyan geleneğinin ortak fikri olmuştur.

Ancak eleştirici, rasyonalist akademisyenler Pentatük’ün Musa tarafından yazıldığını kati surette reddetmişlerdir. Özellikle on sekizinci yüzyıldan günümüze dek alternatif teoriler üreyip evrimleşmiş ve bunların sonucunda Pentatük, farklı geleneklerden ve düzeltmenlerden gelip, Musa’dan sonraki bin yıl boyunca son şeklini almamış olan bir bileşim olarak görülür olmuştur. Eski Antlaşma’nın başka hiçbir kısmı Pentatük’ün karşılaştığı kadar parçalayıcı eleştirilere maruz kalmamıştır. Böyle bir değerlendirme Kutsal Yazı’nın yetkisini baltalar ve kati surette reddedilmek zorundadır.

Musa’nın yaşamını ve kariyerini tarihlendirmek ve dolayısıyla Pentatük’ü tarihlendirmek, Mısır’dan Çıkış’ı tarihlendirmekle ayrılmaz bir şekilde bağlantılıdır. Burada anahtar olan kronolojik ipucu 1. Krallar 6:1’den gelmektedir ve bu ayet Çıkış’ın, Süleyman’ın dördüncü yılından 480 yıl önce gerçekleştiğini beyan etmektedir. Süleyman’ın tarihleri (M.Ö. yaklaşık olarak 970-931) tartışmasız olduğundan, bu ayet Çıkış olayını M.Ö. on beşinci yüzyıl ortalarına, yaklaşık olarak 1446 yılına dayandırır ve buna 1406 yılında son bulan kırk yıllık çöl yolculuğu eşlik eder. Sonuç olarak, Musa beş kitabın her birini M.Ö. 1446-1406 yılları arasındaki kırk yıllık bir dönem boyunca yazmıştır. Bu özel tarihler ilgili giriş yazılarının her birinde tartışılmıştır.

Dört Müjde Yeni Antlaşma için neyse, Pentatük de Eski Antlaşma için odur. Teolojik temaların ve yaşam uygulamalarının yanında, ikisi de Kutsal Kitap’ın tüm mesajının dayandığı gerçek tarihsel olayları kaydeder. Yeni Antlaşma, Tanrı’nın Aden’de başlayan lütufkâr temasının devamı olduğu için, Pentatük, Eski Antlaşma’nın geri kalanı için, hatta tüm Kutsal Yazı için temel teşkil eder. Eğer Pentatük içerisindeki tarih ve teoloji şüphe altında kalırsa, o hâlde Müjde’nin kendisi de dahil olmak üzere Kutsal Kitap’ın tamamının yetkisi ve doğruluğu paramparça olur. Kuşkusuz, bu kadar çok rasyonalist eleştirinin, saldırılarını Pentatük’e odaklamasının nedeni budur. Tanrı’nın kurtarış tasarısı zaman ve tarih boyunca ilerlemektedir; dolayısıyla, eğer tarih güvenilir değilse, Müjde mesajı da geleneğe ve din folkloruna indirgenir. Kutsal Kitap’a inananlar bu nedenle Musa’nın yazarlığını ve Pentatük’te verilmiş tüm olayların tarihsel geçerliliğini kabul etmek ve savunmak zorundadırlar.

Pentatük Tanrı’nın kurtarış tasarısının kökenlerini ve ilk gelişimini, aralarına şiirsel bölümlerin serpiştirildiği ancak esasında müstakil olan bir hikâye olarak açıklar. İlahi egemenlik ve takdir, düşmüş insanlık, lütufkâr kurtuluş gibi öğretiler ve kutsallık talebi hikâye boyunca su yüzündedir ancak derinlere uzanmaktadır. Yaratılış kitabı, Tanrı’nın yaratılıştaki ve düşmüş bir ırkı kadının soyuyla (tohumuyla), sonrasında İbrahim’in soyu olarak tanımlanan bu soyla kurtarma tasarısındaki mutlak egemenliğine odaklanır. Bunun sonucunda, İbrahim’in soyunun gelişiminin izini, tarihin başlangıcından, nihai ve İdeal Tohumun ortaya çıkacağı ana dek sürer. (Gal. 4:4). Mısır’dan Çıkış kitabı, Tanrı’nın İbrahim’in soyunu esaret ve kölelikten kurtarışındaki antlaşma sevgisine ve kurtaran gücüne odaklanır. Tanrı’nın İsrail’i kurtarışı, Soy vaadini lütufkârca ortaya koymuş ve Kutsal Yazı’nın geri kalanında Tanrı’nın kurtaran lütfu için bir örnek model olmuştur. Levililer kitabı, Tanrı’nın kutsallığına ve O’nun kutsallığının mutlak eşsizliğine odaklanır. Tanrı, kendisiyle paydaşlık etmenin hükümlerini ve koşullarını belirler ve O’nun halkı O’nun kutsallığını örnek almalıdır. Çölde Sayım kitabı, Tanrı kendi halkını Vaat Edilen Topraklar’a götürürken, O’nun sertliğine ve ilahi takdirine odaklanır. İmansızların kutsamayı miras almaktan alıkonmaları için tasarlanmış birçok terbiye aracılığıyla bu sertlik görülür. Tanrı’nın çöldeki kırk yıl boyunca her gün halkına önderlik etmesinde ve onların ihtiyaçlarını karşılamasında O’nun ilahi takdiri ve sağlayışı görülür. Yasa’nın Tekrarı kitabı, antlaşma itaatinin ilkelerine ve gerekliliklerine odaklanır. Kutsama için gerekli olan koşullar ve itaatsizliğe karşı yapılan lanet uyarıları hemen hemen akabindeki her peygamberin vaaz ettiği metinler olur. Basitçe söyleyecek olursak, Pentatük hem teolojik hem de tarihsel olarak Kutsal Kitap için mevcut bağlamı tanımlar.

Kuşkusuz, Pentatük’ü okurken, birçok şey eskimiş ve hem kilise için topluluk olarak hem de Hristiyan için de birey olarak alakasız görünecektir. Hatta, Pentatük’ün bazı yönergelerini harfiyen tekrar edersek, İbraniler kitabının Mesih’in ilk ve son kez sunduğu kurbanı inkâr olarak gördüğü o eski kurban düzenine geri dönmememiz yönündeki buyruklarını ihlal ederiz. Unutmayın ki Pentatük, Tanrı’nın kurtuluş vahyinin ilk bölümlerini kaydetmektedir. Musa’nın Müjde hakkında vaaz ettikleri, Pavlus’un vaaz ettikleriyle içerik yönünden aynı ancak sunum yönünden farklıdır. Kendi hizmetini Musa’nın hizmetiyle karşılaştıran Pavlus şöyle demiştir: “Çok cesaret kullanıyoruz” (2.Ko. 3:12 – Kitab-ı Mukaddes Çevirisi). Musa aracılığıyla Tanrı, insanları kusursuz Tanrı Kuzusu’nun gerçekliğine yönlendirmek için, onlara resimler ve örnek dersler vermiştir. O örnek dersleri artık uygulamıyor olsak bile, bizi Mesih’e yönlendirmesi için hâlâ onlara bakmaktan fayda görebiliriz. Musa’nın niyeti buydu. Pavlus ise Pentatük’ü okumada bize yorumlamaya yönelik ipucunu veriyor: Eski Antlaşma’nın okunmasını bazen etkileyen o yanlış anlayış peçesi “Mesih aracılığıyla kalkar” (2.Ko. 3:14-16). Dolayısıyla Pentatük’ü okurken, bunu Mesih’e bakarak yapın. Pentatük’te hem ilk kurtuluş hem de ilerleyen kutsallaştırılma açısından Müjde’nin gözle görülür bir modelini bulacaksınız.