Mısır’dan Çıkış

Yazar ve Tarih

Kitabın yazarı ve tarihiyle ilgili olarak, Pentatük’e Giriş’e bakınız. İsrail’in Mısır’dan çıkışının tarihi tartışmalıdır. Bazı uzmanlar arkeolojik bulguları belirli bir şekilde yorumlayarak M.Ö. 1290 civarında daha geç bir tarih öne sürerler. Ancak diğer arkeologlar bu çıkarımdan şüphe ettiren ilave bulgular bulmuşlardır. Daha da önemlisi, Kutsal Yazılar Mısır’dan çıkış olayını Yargıç Yiftah’tan 300 yıl öncesine (Hâk. 11:26) ve Süleyman’ın tahttaki dördüncü yılından 480 yıl öncesine (1.Kr. 6:1) yerleştirerek çok daha erken bir tarihe işaret etmektedir; yaklaşık olarak M.Ö. 1446. Bunlardan biri veya ikisi de yuvarlak sayılar olsa bile, hepsi M.Ö. on beşinci yüzyılda olan bir çıkışa işaret etmektedir.

Tema

Tanrı antlaşmasını kurtarış, yasa ve ilahi mevcudiyet armağanları aracılığıyla tutar.

Amaç

Rab’bi, halkı yasa çiğneyici olmasına rağmen, antlaşmasını tutan lütufkâr ve güçlü Tanrı olarak açıklamak.

Toplu Bakış

Mısır’dan Çıkış’ın Kurtuluş Vahyine Katkısı

“Çıkış” kelimesi bu kitabın antik Grekçesidir ve Rab’bin İsrail’i Mısır’dan kurtarışına istinaden “çıkış yolu” ya da “ayrılış” anlamına gelir. Kitabın tarihi Yusuf’un M.Ö. yaklaşık 1875 yılındaki ölümüne dek geriye uzanır. Ancak içerisindeki olayların çoğu (3-40. bölümler) Mısır’dan çıkış zamanında M.Ö. on beşinci yüzyılın ortalarında gerçekleşir.

Mısır’dan Çıkış, Tanrı’nın İbrahim’i, İshak’ı ve Yakup’u kutsamak üzere sergilediği güçlü işlerinin devam eden tarihi olarak Yaratılış kitabını temel alır (1:1; 2:24; 3:15). Ayrıca Yaratılış kitabını birçok küçük şekilde yansıtır. İsrail’in Mısır’da çoğalması, Tanrı’nın yeni yaratılmış insanı verimli olup çoğalması üzere kutsayışına gönderme yapar (1:7; Yar. 1:28). Küçük Musa, Nuh’un büyük gemisi gibi katran ve ziftle kaplı olan minyatür bir “gemi”de su üzerinde durur (Yar. 6:14; Çık. 2:3). Bitkiler, meyveleri ve ağaçları yaratmış olan aynı Tanrı, Mısır’a gönderdiği çekirge belasında bu kez onları mahvedenle aynı Tanrı’dır (Yar. 1:11; Çık. 10:15).

Yaratılış kitabı İbrahim’e ve soyuna verilen vaatleri içeren bir kitaptır; Mısır’dan Çıkış ise İbrahim’in Tanrısı’nın bu vaatleri yerine getirmeye devam ettiği bir kitaptır. Mısır’dan Çıkış, özellikle İsrail’in antlaşma Rabbi’nin nasıl kendi halkını kurtarma vaadini yerine getirdiğini ve onların Kralı ve Yasa Koyucusu’nun onlarla ikamet ettiğini bildirir (6:2-8; 19:4-6; 29:43-46).

Bu mesaj aşağıdaki kilit temalarla özetlenebilir.

İlk olarak, Tanrı yüceliğini işleriyle açıkladı: “RAB benim” (20:2). Bir anlamda, kitap Tanrı’nın adı Yehova’nın ya da “RAB”bin anlamının açıklanışı etrafında döner (3:13-14; 6:2-8). O’nun Mısır’dan Çıkış’taki güçlü işlerinin amacı, tüm uluslardan insanların O’nun kim olduğunu bilmesidir (9:16; 10:1-2). Böylece Tanrı’nın, insanlar O’nun “RAB” olduğunu bilsinler diye harekete geçmekte olduğunu tekrar tekrar okuruz (6:7; 7:5, 17; 8:22; 14:4, 18; 16:12; 29:46; 31:13; ayrıca Hezekiel’de de birçok kez geçer). Rab büyük adını yüceltir ve O’nun düşmanları bile bu amaca hizmet ederler (Çık. 14:4, 17-18).

Ancak O’nun büyük işleri sadece insanlara O’nun hakkında entelektüel bilgi vermek için değil, O’nu kişisel olarak tanımaları ve O’nun antlaşma halkı olarak huzurunda yaşamaları için de yapılmıştır (29:46). Günahkârlara verilen sonsuz yaşamın özü budur: Mesih’in aracılığıyla Tanrı’yı tanımalarıdır (Yu. 17:3). Yeni antlaşmanın esas vaatlerinden biri, Tanrı halkının tamamının O’nu tek gerçek hazine olarak (Yer. 9:23-24) deneyimsel olarak tanımalarıdır (İbr. 8:11).

İkinci olarak, Yaratıcı egemenliğini sergilemek üzere Mısır’ın sahte ilahlarına karşı savaş açtı (12:1; Say. 33:4). Mısırlılar Firavun’u ilahi bir varlık olarak görüyorlardı. İsrail’in Tanrısı muazzam bir egemenlik iddiasıyla onların “Firavun diyor ki” sözüne “RAB diyor ki” sözüyle karşı çıktı (Çık. 5:1, 10). Antik dünyada insanlar birçok ilaha tapıyor ve her ilahın yaşamın belirli bir kısmına hükmettiğine inanıyorlardı. Rab, kendi ilahlarının gücüne başvuran Mısır büyücülerini küçük düşürmeleri için Musa’yı ve Harun’u mucizelerle gönderdi (7:8-12; 8:18-19; 9:11). On bela, Mısır’ın ilahlarının kendi topraklarını Rab’be karşı korumaktaki acizliklerini gösterdi; nitekim bazı belalar (hepsi olmasa da) belirli bir putun sahasını hedef alıyordu. Rab’bin nehir, kurbağalar, böcekler, hayvanlar, hava, ışık ve Firavun’un kendi oğlunun yaşamı üzerindeki mutlak kontrolü, O’nun her şeye egemen olan Yaratıcı olduğunu ortaya koymaktadır.

Tanrı kendi halkını O’nu tek gerçek Tanrı olarak görmeleri için eğitiyordu. Böylece İsrail halkı, Kızıldeniz’in kıyılarında ezgiler söyledi: “Var mı senin gibisi ilahlar arasında, ya RAB? ... RAB sonsuza dek egemen olacaktır” (15:11; 18). Bu ilk buyruğun perde arkasıdır: “Benden başka tanrın olmayacak” (20:3). Bu ayrıca, insanları bu dünyanın zevklerine ve putlarına tapmayı bırakmaya ve yüceliği tahtta Oturan’a ve Kuzu’ya vermeye çağıran Vahiy kitabının da mesajıdır. Dünyanın egemenliği Rabbimiz’in ve Mesihi’nin oldu. O sonsuzlara dek egemenlik sürecek” (Vah. 11:15).

Üçüncü olarak, Tanrı günah üzerindeki adil egemenliğini açıkladı. Rab günahkârlara karşı savaşa girmekle kalmadı, aynı zamanda savaşı kendi yüceliği için sahneledi ve kontrol etti. Firavun, Rab’bin “Halkımı bırak gitsin” buyruğunu daha işitmemişken, Tanrı, Musa’ya Firavun boyun eğmesin diye onun yüreğini katılaştıracağını söyledi (4:21). Mısır’dan Çıkış Tanrı’nın, Firavun’un yüreğini katılaştırışı için üç ifade kullanır. Sekiz kez Rab’bin onun yüreğini katılaştırmış olduğu (4:21; 9:12; 10:20, 27; 11:10; 14:4, 8, 17; krş. Yşu. 11:20; Mez. 95:8); bir kez onun yüreğini “inatçı” yaptığı (Çık. 7:3; krş. Yas. 2:30); ve bir kez de onun yüreğini “ağırlaştırdığı” söylenir (Çık. 10:1). Bu, Tanrı’nın, Firavun’un yüreğini hissiz ve tepkisiz kılması anlamındadır (Yşa. 6:10). Bu, Tanrı’nın dingin bir izni değil, ancak kendi tasarısı uyarınca Firavun’u günahın gücüne teslim ettiği faal bir kontrolüdür.

Firavun bu nedenle inatçı gururundan ötürü mazur görülmez. Üç kez kendi yüreğini kendisinin “ağırlaştırdığı” (8:15, 32) ve bu yüzden “günah işlediği” (9:34) yazar. Mısır’dan Çıkış birçok kez sadece Firavun’un yüreğinin katılaştırıldığını söyler ve herhangi bir sebep sunmaz (7:14, 22; 8:19; 9:7, 35). Ancak Firavun’un “yüreği”nden bahsediliyor olması onun bir akla ve bir iradeye sahip bir özne olarak hareket ettiğini ima eder. Dolayısıyla, Firavun bir robota indirgenmedi. Kendisi bu davranış biçimini seçti ve günahından sorumlu tutuldu (10:16). Tanrı da onun günahından herhangi bir şekilde keyif almadı; aksine, ona İsrail’i bırakmasını buyurdu ve inatçılığından ötürü onu azarladı (10:3). Tanrı günahın yazarı değildir.

Ancak Rab’bın kutsal iradesi Firavun’un günahlı iradesine egemen oldu; şöyle ki, Firavun’un seçimleri Tanrı’nın hükmü tarafından ayarlandı ve ilahi takdirle belirlendi: “Ancak RAB firavunu inatçı yaptı, firavun İsrailliler’i salıvermeye yanaşmadı [harfiyen, “istekli değildi”] (10:27). Firavun kendi yüreğini katılaştırdığında, “RAB’bin söylediği gibi” oldu (8:15); insanın günahı Tanrı’nın Sözü’nü yerine getiriyordu (7:13, 22; 8:19; 9:35). Firavun’un Tanrı’ya karşı direnişi Tanrı’nın güçlü işleri aracılılığıyla kendi yüceliğini ve egemenliğini sergileme amacına hizmet etti (7:3; 9:16; 10:1; 14:4). Mısırlılar Firavun’un yüreğinin dünya üzerinde egemen olduğuna inanıyor olsalar da Tanrı, kralın yüreğini elinde tuttu ve onu istediği yöne çevirdi (Özd. 21:1).

Mısır’dan Çıkış, Yaratılış kitabındaki Yusuf anlatısının temasını genişletir: Günahkârlar kötülük tasarlarlar ama Tanrı onların kötülüğünü iyilik için tasarlar (Yar. 50:20). Firavun’un yüreğinin katılaştırılması, Tanrı’nın, düşmanlarının günahlı yüreklerinin üzerinde hüküm sürdüğünü gösterdi. Aynı temayı Yeni Antlaşma’nın Mesih’in çarmıha gerilişine ilişkin anlatılarında da görüyoruz. Bunların öğrettiği üzere, günahlı insanlar İsa Mesih’in öldürülmesinden suçlulardı ancak her şey Kutsal Yazılar’da açıklanmış olan kurtarış tasarısı uyarınca Tanrı’nın kontrolündeydi (Mat. 26:54, 56; 27:9, 35; Mar. 15:28; Lu. 9:22; 22:22; Yu. 19:36; Elç. 2:23; 4:27-28; 1.Ko. 15:3–4).

Dördüncü olarak, Rab günahkârları kendi antlaşma halkı olmaları için kurtardı (6:6-7). Yasada bir suçlunun kurtuluşu (özgür bırakılması), onu cezadan tahliye edecek tazminat bedelinin ödenmesiyle oluyordu (21:29-30). Bir kölenin kurtuluşu onun kölelikten çıkış bedelini ödeyecek bir yakın akrabayı gerektiriyordu (Lev. 25:47-48). İsrail putperestlikten suçlu olup ilahi cezayı hak ediyor olsa da Rab kendi halkını Mısırlılara köle olmaktan kurtardı (Yşu. 24:14; Hez. 20:5-9; krş. Çık. 32). Tanrı’nın gazabı Mısır’a döküldüğünde, İsrail’in esirgenmesinin tek sebebi Tanrı’nın onları kendi kurtarışıyla örtmüş olmasıydı (8:23). Fısıh kuzusunun kanı ilahi yargıyı savuşturdu (12:13); şöyle ki, Mısır’a gelen ölüm İsrail için kurtuluş oldu. Mesih bizim Fısıh kurbanımızdır (1.Ko. 5:7) çünkü O’nun Tanrı Kuzusu olarak kanlı ölümü tüm uluslardan insanları günahlarından özgür kılar (Yu. 1:29; 1.Pe 1:18-19; Vah. 1:5; 5:9).

Kurtarışında Tanrı, İsrail’i kendi özel hazinesi olarak aldı (19:5; Yas. 7:6). Onların kurtuluşu sadece siyasi zulümden özgür kılınmak için değildi; Tanrı, İsrail’i, O’nun antlaşması altındaki halkı olsunlar diye kurtardı. Tanrı, Firavun’a şöyle dedi: “Bana ibadet etmeleri için kavmımı salıver” (Kitab-ı Mukaddes Çevirisi’nde Çık. 7:16 8:1, 20; 9:1, 13; 10:3). Onların hizmeti artık kölelik değil, ibadetti (5:1, 3); onları kurtaran Tanrı’ya hayranlıkla tapınmaktı (15:1-3). On Buyruk, kurtaran lütfa dair bir hatırlatıcıyla başlar: “Seni Mısır’dan, köle olduğun ülkeden çıkaran Tanrın RAB benim” (20:2). Muhakkak, Tanrı’nın yasası İsrail’in yaşamının her bir yönünü düzenliyor, O’nun her şeyin üzerindeki Rab olarak yetkisini ortaya koyuyordu. İsrail, antlaşma Rabbi’ne itaat olmadan Tanrı’nın kutsal antlaşma halkı olamazdı (19:5-6). Ancak buyruklara itaat, kurtuluşu hâlihazırda gerçekleştirmiş olan Tanrı’ya ve O’nun Aracısı’na imandan kaynaklanmak zorundadır (4:1; 14:31; 19:9). Tanrı’nın lütfu bizi doğruluk işleri yapmak için eğitir çünkü Mesih kendi halkını günahın cezasından ve ölümünden kurtarmıştır (Tit. 2:11-14).

İsrail’in Rab’le antlaşma ilişkisinin fiziksel merkezi, Tanrı’nın yaşadığı mabetti (25:8). İnsanlık Aden bahçesinden atıldığında Tanrı’yla meskenini kaybetti (Yar. 3:23-24). Tanrı evinde kendi halkıyla yaşasın diye göğü ve yeri birleştirme tasarısını Yakup’a açıkladı (Çık. 29:46). Buluşma Çadırı’nda bu tasarı önemli bir şekilde ilerledi. Buluşma Çadırı’nın tasarımı ve kâhinlerin atanması Mesih’in nasıl kendi halkı için kutsal yere giriş yolunu açacağı (İbr. 10:19-22) ve onları göksel bir Aden’e getireceği hakkında çok şey açıklamaktadır (Vah. 22:2).

Beşinci olarak, Tanrı kurtuluşu ve yargıyı bir insan aracıyla işledi. Musa sadece Tanrı’nın eylemlerini kaydeden biri değildi, Tanrı’nın bu kitapta yaptığı her şeyin merkezindeydi. Sınırlı bir anlamda, “aracı” kelimesini Musa için kullanabiliriz (Gal. 3:19) çünkü kendisi Mesih’in bir tipidir.

Musa en başta Tanrı’nın gerçeğinin peygamber olarak bir aracısıdır. Rab’bin Musa’yı alevli çalıdan çağırmasından, kitabın son iki bölümü boyunca çınlayan “RAB’bin Musa’ya buyurduğu gibi” ifadesine kadar Mısır’dan Çıkış, Rab’bin Musa’ya konuştuğunu onlarca kez belirtir. Tanrı kendi sözlerini peygamberin ağzına koydu; o da sadece Tanrı’nın ona vermiş olduğu şeyleri söyledi (4:12, 15-16; 6:29; 7:1-2; Yer. 1:9; 2.Pe. 1:20-21). Ancak Musa da hizmet ettiği kişiler gibi bir insandı ve bir insan peygamber bir merhamet armağanıydı çünkü insanlar Tanrı’nın kendilerine doğrudan konuşması durumunda öleceklerinden korkuyorlardı (Çık. 20:18-19). Musa şaşırtıcı bir şekilde Tanrı’ya yüz yüze erişime sahipti (24:15-18; 33:9-11). Musa’nın sıra dışı hizmeti o yüce Peygamber’in (Yas. 18:18; 34:10; Elç. 3:22; 7:37), Baba’nın bağrında bulunan ve O’nu tek tanıtan Oğul’un ön gölgesi oldu (Mat. 11:27; Yu. 1:18).

Musa hizmetinde ayrıca Tanrı’nın gücünün kral olarak bir aracısıdır. Rab, onun aracılığıyla mucizeler yaptı (9:8-10) ve İsrail’i Mısır’dan çıkarmak üzere onunla birlikteydi (3:10-12). Musa’nın (ve Harun’un) elindeki “Tanrı değneği” (4:20), belki sadece bir çoban çomağı olsa da Tanrı’nın, Firavun’un egemenliğine meydan okuduğu bir kral asası oldu (4:2, 4, 17; 7:9-10, 12). Bu araçla Rab, Mısır’a yargısını gönderdi (7:15, 17, 19-20; 8:5, 16-17; 9:23; 10:13) ve İsrail’e kurtuluş ve yaşam verdi (14:16; 17:5, 9). Musa, İsrail’in büyük bir amirler idaresinin başı oldu (18:18-27). Sonrasında, altın buzağı felaketinden sonra, Musa halkı zor kullanarak terbiye etti (32:19-29). Böylece kilisesini savunan, yöneten ve terbiye eden Tanrı Oğlu’nun bir tipiydi (Vah. 3:7-8, 19).

Son olarak, Mısır’dan Çıkış, Tanrı’nın merhametinin kâhin olarak bir aracısını gösterir. Mesih’in kâhinlik görevi Harun’un ve oğullarının hizmet göreviyle önceden ima edildi (İbr. 5:1-6). Musa bu düzende bir kâhinlik görevi taşımadı ancak kâhinlik görevine ortak oldu (Mez. 99:6) ve bazı yönlerden bu görevin ayrıcalıklarının üzerine çıktı. Harun, Tanrı’ya ait kutsal şeylere yalnızca kendisi kutsal kılınmışken ve kutsal giysiler içindeyken dokunabiliyordu (Çık. 28-29) ancak Musa önce kâhinleri ve sonrasında kutsal yerleri kutsal kılan kişiydi (Lev. 8-9). Onun Buluşma Çadırı’nı açması Rab’bin kendi halkıyla yaşaması için dışsal bir yol açtı ve bu ancak Oğul’un kendisiyle bir olmuş olanlarla birlikte yaşayan çadır hâline gelmesiyle kaldırıldı (Yu. 1:14; 1.Ko. 3:16). Musa’nın görevinin kâhinlik yönü ayrıca onun Rab ile aracılık edişinde de görünür. Musa’nın duaları bariz bazı belaları durdurdu (Çık. 8:8-14, 28-31; 9:27-33; 10:16-19), halkın yerine kendisinin ölümünü teklif ederek İsrail’i Tanrı’nın gazabından kurtardı ve Tanrı’nın sevgisinin muazzam bir gösterimini sağladı (32-34. bölümler).

Ancak Musa kusurlu bir aracıydı ve kurtaran lütfun bir aracısı değildi. Bu kitapta, kendi imansızlığını ve Tanrı’nın öfkesini kışkırtışını kaydeder (4:13-14, 24-25). Kendisinin “sünnetsiz dudakları” kendi hizmetinin bir kısmını Harun’a devretmesiyle sonuçlandı (6:12-13). İdare sorumluluğu onu yıprattı; hiçbir sıradan adam halka tek başına önderlik etmenin yükünü kaldıramazdı (18:18). Musa taştan tabletlere yazılı yasayı verdi ancak onu yüreklere yazamazdı. Rab onun halk yerine ölme teklifini kabul etmedi (32:32-33) ve onun aracılığıyla tesis edilen kâhinlik sistemi günahlı adamlardan ve yalnız hayvan kurbanlarından oluşuyordu. Günün sonunda, Musa sadece gelecek Olan’ın, Tanrı’yla insan arasındaki tek Aracı’nın sadece bir gölgesiydi (1.Ti. 2:5).

Tanrı, Mısır’dan Çıkış’ı zengin bir kitap olarak ancak yine de iki açıdan tamamlanmamış bir kitap olarak tasarladı. İlk olarak, kitap İsrail’e kutsal bir Tanrı’yla nasıl yaşayacaklarını öğreten gerekli tören yasalarının tam bir gösterimi olmadan biter ve böylelikle bizi doğrudan Levililer’e yönlendirir. İkinci ve daha da önemli olarak, Mısır’dan Çıkış yarımdır çünkü fiziksel kurtuluşu anlatır ancak ruhsal tutsaklığı açığa çıkarır ve böylelikle Mesih’e olan ihtiyaca işaret eder. Tüm yüceliğine rağmen, eski antlaşma, kanatlarından şifa doğacak doğruluk Güneşi’nin doğuşunu bekleyen bir ay ışığıydı sadece (4:2).

Genel Hatlar

• I. Rab, İsrail’i Mısır’dan Kurtarıyor (1:1-18:27)
• A. Kurtarıcının Çağrılışı (1:1-7:7)
• 1. İsrail’in ve Musa’nın Elemleri (1:1-2:25)
• 2. Rab’bin Kendisini Musa’ya Açıklayışı (3:1-4:31)
• 3. Firavun’un Direnişi ve Rab’bin Vaadi (5:1-7:7)
• B. Rab, Mısır’ın Tanrılarına Karşı (7:8-15:21)
• 1. Yılanlarla Yüzleşme (7:8-13)
• 2. 1 ila 3. Belalar: Rab Gibisi Yok (7:14-8:19)
• 3. 4 ila 6. Belalar: Rab Kendi Halkını Ayırıyor (8:20-9:12)
• 4. 7 ila 9. Belalar: Rab’den Gelen Yıkım (9:13-10:29)
• 5. 10. Bela: Fısıh ve Mısır’dan Çıkış (11:1-13:22)
• 6. Tanrı’nın Yüceliği İçin Kurtuluş (14:1-15:21)
• C. İsrail Çölde Tanrı’yla Birlikte (15:22-18:27)
• 1. Sınanmalar ve İman Krizleri (15:22-17:16)
• 2. Yitro’nun İbadeti ve Bilgeliği (18:1–27)
• II. Rab, İsrail’i Halkı Olarak Alıyor (19:1-40:38)
• A. Tanrı’nın Lütufkâr Yasa Antlaşması (19:1-24:18)
• 1. Rab’bin Korkunç Haşmeti (19:1-25)
• 2. On Buyruk (20:1-21)
• 3. Antlaşma Kitabı (20:22-23:33)
• 4. Antlaşmanın Onaylanması (24:1-18)
• B. Tanrı’nın Buluşma Çadırı’ndaki Kutsal Varlığı (25:1-40:38)
• 1. Buluşma Çadırı’nın Tasarımı (25:1—31:18)
• 2. Tanrı’nın Putperestlerle Bulunma Sorunu (32:1-34:35)
• 3. Buluşma Çadırı’nın İnşası ve Doldurulması (35:1-40:38)

[Yasa ve törenler Levililer’de devam eder.]