Şiir ve Bilgelik Kitaplarına Giriş

İbrani şiirini anlamak Kutsal Kitap’ın büyük çoğunluğunu anlamaya yardımcı olur çünkü Eski Antlaşma’nın, büyük kısımlarındaki parçalarla birlikte neredeyse üçte biri şiirdir. Büyük oranda kafiye ve ölçü gibi ses efektlerine bağlı olan İngiliz şiirinin aksine, İbrani şiiri sesten ziyade düşünce bileşenlerine bağlıdır. İbranice aliterasyon (ünsüz ses tekrarı) ve asonans (ünlü ses tekrarı) yoluyla zaman zaman sesle de oynar ancak temelde ses yerine anlam kafiyesi kullanır. Düşüncenin tekrarına paralelizm denir. Sonuç olarak ve bir bakıma da eşsiz olarak, İbranice şiiri diğer dillere orijinaldeki şiirsel efekti ve güzelliği koruyacak şekilde çevrilebilmektedir. Dahası, çoğu zaman canlı imgeler kullanarak düşüncelerin tekrar edilmesiyle, aktarılmak istenen mesaj, duyguları harekete geçirerek hafızaya kazınır.

Standart olarak beş tür paralelizm vardır.

1. Eş anlamlı paralelizm: Bu modelde ikinci dize, eş anlamlı ifadeler kullanarak ilk dizedeki fikri tekrar eder. Örneğin, Mezmurlar 49:1’de (Kitab-ı Mukaddes Çevirisi):

Ey bütün kavmlar bunu dinleyin;

Dünyada oturanlar, hepiniz kulak verin.

Veya Mezmurlar 103:14

Çünkü mayamızı bilir;

Toprak olduğumuzu anımsar.

Bu örnek paralelizmin yorumlamaya nasıl yardımcı olduğunu sergilemektedir. Düşünce aynı olsa da ikinci dize daha somuttur; Tanrı’nın bizim mayamıza dair ne bildiğini tanımlar. İbrani şiiri çoğu zaman kendi kendini yorumlar. Mesela, Mezmurlar 16:10, ikinci dizenin birinci dizeyi yorumlayışının klasik bir örneğidir; Yeni Antlaşma’da da söylendiği gibi (Elç. 2:31; 13:35-37), “ölüler diyarı”nın mezara (yani, “çürüme” yerine) atıfta bulunduğunu açıklar.

2. Karşıt paralelizm: Bu modelde ikinci dize, karşıt fikri belirtir veya birinci dizeyle bir tezat oluşturur. Bu tür, özellikle Süleyman’ın Özdeyişleri’nde yaygındır. Örneğin, Süleyman’ın Özdeyişleri 15:1’de:

Yumuşak yanıt gazabı yatıştırır;

Oysa yaralayıcı söz öfkeyi alevlendirir.

3. Simgesel veya kıyaslamalı paralelizm: Bu modelde bir dize, diğer dizeyi bir benzetme kullanarak açıklar. Örneğin, Mezmurlar 42:1’de:

Geyik akarsuları nasıl özlerse,

Canım da seni öyle özler, ey Tanrı!

4. Yükselen veya merdivenli paralelizm: Bu modelde her dize, kendisinden önce gelen dizedeki düşünceyi genişletir veya o düşünce üzerine inşa edilir, böylelikle merdiven etkisi yaratılır. Her dize aynı kelimeyle veya ifadeyle başlar ve devamındaki dize yeni bir bilgi ekler. Örneğin, Mezmurlar 29:1-2’de (Bünyamin Candemir Çevirisi):

Ey güçlüler, RAB’be verin;

Yüceliği ve gücü RAB’be verin;

Adının yüceliğini RAB’be verin.

5. Bireşimli paralelizm: Bu modelde ikinci dize, ilk dizedeki düşünceyi tekrar etmek veya ona tezat oluşturmak yerine, onu ilerletir. İki dize birlikte tek bir düşünce bütünü aktarır. Örneğin, Mezmurlar 2:6’da:

Ben kralımı

Kutsal dağım Siyon’a oturttum.

Veya Süleyman’ın Özdeyişleri 15:16’da:

Yoksul olup RAB’den korkmak,

Zengin olup kaygı içinde yaşamaktan yeğdir.

Şiirin öne çıkan bir diğer özelliğiyse söz sanatlarının yaygın olarak kullanımıdır. Söz sanatları düzyazıda (şiir olmayan yazıda) da olabilir ancak şiirde çok daha yaygındır. Temel olarak, yazarlar söz sanatı kullanarak esas konularına başka bir konu üzerinden değinirler çünkü konuyla imge arasında bir benzerlik noktası vardır. Normalde aktarmak için tam cümlelerin gerekeceği fikirler, söz sanatlarıyla birlikte birkaç kelimeye sıkıştırılabilir. Bunları fark etmek ve uygun şekilde yorumlamak şiir okumasındaki temel bir endişedir. Tüm söz sanatı kategorilerini sıralamak, tanımlamak ve örneklemek mümkün değildir ancak karşılaşabileceğiniz bazı en yaygın olanları şunlardır:

1. Benzetme: Konuyla imge arasında “gibi” ve benzeri kelimeleri kullanarak yapılan bir karşılaştırma. Örneğin, Yeremya 23:29 şöyle der: “Benim sözüm ateş gibi değil mi? Kayaları paramparça eden balyoz gibi değil mi?”

2. Metafor: Konuyla imge arasında “gibi” ve benzeri kelimeler kullanmadan, doğrudan yapılan bir karşılaştırma. Örneğin, Mezmurlar 28:7 şöyle der: “RAB benim... kalkanımdır.” Rab yuvarlak bir plaka değildir ancak halkının koruyucusudur.

3. Ad aktarması: İki kelime veya düşünce arasındaki bir ortaklık noktasına dayanarak bir kelimenin başka bir kelime yerine kullanılması. Örneğin, 2. Krallar 4:40, “Tencerede ölüm var” der (Kitab-ı Mukaddes). Bu, tencerede ölüme sebep olacak zehirli bir şey olduğu anlamına gelmektedir, dolayısıyla ölüm (etki veya sonuç) burada zehri (sebebi) ifade etmek üzere kullanılır.

4. Kapsamlama: Bu, ad aktarmasının belirli bir türüdür. Burada parça, bütün yerine veya bütün, parça yerine kullanılır. Örneğin, Mezmurlar 63:3, “Dudaklarım seni yüceltir” der. Mezmur yazarı kendisinin Rab’bi yücelteceğini kasteder, yalnızca dudaklarının değil.

5. Kişileştirme: Bu, cansız bir şeyin kişi veya canlı gibi tarif edilmesidir. Örneğin, Mezmurlar 114:3, “Deniz gördü ve kaçtı” der (Kitab-ı Mukaddes Çevirisi).

6. Mübalağa: Bu, bir gerçeğin anlaşılmasını sağlamak üzere kasıtlı olarak yapılan bir abartıdır. Örneğin, Yasa’nın Tekrarı 1:28’de şehirlerin “göğe kadar duvarlı” olduğu yazar (Kitab-ı Mukaddes Çevirisi). Bu, duvarların gerçekten göğe kadar duvarlı olduğunu değil, onların göz korkutucu görüntüsünü ifade eder.

Bilgelik, şiirin ayrı bir kategorisidir; edebi türüne göre biçimsel olarak veya içeriğine göre tematik olarak sınıflandırılabilir. Birçok mezmur bilgelik kategorisine girer (1; 8; 19; 29; 49; vs.) ve düzyazı anlatılarının bazı kısımları dahi bu kategoriye girebilir (örn. Şimşon’un bilmeceleri, Hâk. 14; Natan’ın meselleri, 2.Sa. 12; ve Tekoalı kadın, 2.Sa. 14). Ancak Bilgelik Kitapları olarak belirtilen dört kitap vardır: Eyüp, Süleyman’ın Özdeyişleri, Vaiz ve Ezgiler Ezgisi. Yeremya 18:18, Eski Antlaşma’da Tanrı’nın Sözü’nü bildirmiş olan üç grup adam tarif eder: kâhinler, peygamberler ve bilgeler. Tanrı Eski Antlaşma bilgeliğinin büyük çoğunluğunu yazmak üzere bilgelerin en büyüğü olan Süleyman’ı kullanmıştır.

İbranicede bilgelik için kullanılan kelime basitçe “hüner veya beceri” anlamındadır ve yaşamın birçok alanı için geçerlidir (örneğin, bilge bir asker, Yşa. 10:13; bilge bir zanaatkâr, Çık. 28:3). Bu kelime etik veya ahlaki alanda kullanıldığında, Kutsal Kitap etiğini uygulamaya dökme sanatını veya hünerini tanımlar. Eyüp iyi acı çekmenin, yaşamın bozukluğuyla nasıl yüzleşileceğinin hünerini öğretir. Süleyman’ın Özdeyişleri yaşamın her durumda iyi davranmanın, dini şu anki yaşam rutinleriyle bağdaştırmanın hünerini öğretir. Vaiz, yaşamın Tanrı’dan gelen bir armağan olarak tadını çıkarmanın ve kullanmanın hünerini öğretir. Ezgiler Ezgisi evliliğin Tanrı vergisi kutsallığını, güzelliğini ve paklığını koruyup bunun tadını çıkarmanın hünerini öğretir ki özellikle de Mesih’le gelini olan kilise arasındaki ideal evliliğe dikkat çekerek bir Müjde vaazı olarak işlev görür.

Bilgelik Kitapları iki kategoriye ayrılır: öğretici (didaktik) ve yansıtıcı (reflektif). Süleyman’ın Özdeyişleri öğreticidir; uygulamalı ahlak ve etik meseleleriyle ilgilenir. Kısa ve öz, nokta atışı birçok vecizesiyle, yaşamın hemen hemen her bağlamında doğru davranışa değinir. Kutsal kılınmış bir yaşamın günbegün nasıl olacağını gösterir. Diğer kitaplarsa yansıtıcıdır; yaşamın ve imanın sorunlarına ve büyük meselelerine değinir. Eyüp ve Vaiz özellikle imanla deneyim arasındaki gerilimi, imanı çoğu zaman sınayan büyük “Neden?” sorularını ele alır.

Bilgelik Kitapları’nda ele alınan birçok konu üç geniş odak noktasına sahiptir. İlk olarak, özellikle birey üzerinde durulur. Bilgelik, mesajından kaçmaya yer ya da yol tanımaz. İkinci olarak, ortak veya olağan meseleler üzerinde durulur. Teoloji gündelik davranış düzeyine taşınır. Toplu ibadet meselelerine bile pek az dikkat edilir çünkü dışsal ritüeller, birey kilise dışında düzgün yaşamadığı sürece hiçbir şey ifade etmez. Üçüncü olarak, Tanrı’nın mutlak egemenliği ve takdiri üzerinde durulur. Yaşamda her şey tersini gösterirken Tanrı’ya güvenmek ve O’ndan korkmak esastır. Bilgelik bize gözle görülene değil, imana dayanarak yaşamayı öğretir.