Yeşaya

Yazar

Yeşaya –adı “Yahve kurtuluştur” anlamına gelir– onun adını taşıyan peygamberliğin tek yazarıdır (1:1). Amots’un oğlu olarak tanımlanır ve Güney Krallığı’nda peygamber olarak hizmet etmiştir. Bununla birlikte, peygamberliğinin kapsamı Yahuda’nın sınırlarını aşmakta, Aram’ı, Moav’ı, Mısır’ı, Sur’u, Asur’u ve Babil’i de içine almaktadır. Yeşaya’nın yazım tarzının ihtişamı ve Yahuda krallarına olan erişimi, onun iyi eğitimli biri olduğuna ve ulusta nüfuz sahibi olan bir aileye üye olduğuna işaret etmektedir. Yahudi geleneğine göre, babası Amots, Kral Amatsya’nın kardeşidir. Eğer bu doğruysa, Yeşaya, Kral Uzziya’nın küçük kuzenidir. Peygamber Yeşaya’nın yazıları, onun hem müthiş öğrenime ve zekâya hem de büyük cesarete sahip biri olduğunu göstermektedir. Efsaneye göre, Yeşaya, Manaşşe’nin hükümdarlığının ilk başlarında şehit edildiğini söylemektedir ancak Kutsal Yazı bu konuda sessizdir.

On sekizinci yüzyılda akılcılık ve Kutsal Kitap şüpheciliğinin yükselişiyle birlikte, bazı uzmanlar bu peygamberliğin birliğini sorgular olmuş ve birden fazla yazar olduğuna dair teoriler öne sürmüşlerdir. Dil ve tarzdaki, teolojik fikirlerdeki ve içerikteki sözde farklılıklara dayanarak, bazıları iki yazar (40. bölümden itibaren Yeşaya’dan ayrı ikinci bir yazar), bazılarıysa üç yazar (56. bölümden itibaren üçüncü bir yazar) öne sürmüştür. Bu teorilerin özünde, gelecek olaylara ilişkin doğaüstü peygamberliklerin inkârı yatmaktadır. Sonraki bölümlerin Yeşaya’dan sonra gelen biri tarafından yazılmış olması gerektiği varsayımına yol açan şey budur. Şüpheciler için özellikle sorun teşkil eden şeyse Koreş’e yapılan atıflardır (44:28; 45:1) ki Koreş, kitabın ilk kısmındaki olaylardan neredeyse iki yüz yıl sonrasına dayanmaktadır. İlahi esinlemeye inananlar için öngörüsel peygamberlikte hiçbir sorun yoktur çünkü nihai Yazar olan Tanrı sonu başlangıçtan bilmektedir (46:10). Rab İsa kitabın ilk ve ikinci kısımlarını aynı yazarın yazdığını onaylamış, 6. bölümle 53. bölümün sözlerini tek bir yazar olarak Peygamber Yeşaya’ya atfetmiştir (Yu. 12:37-41).

Tarih

Yeşaya 1:1, Yeşaya’nın hizmetini Uzziya, Yotam, Ahaz ve Hizkiya’nın yönetimleri sırasına tarihlendirmektedir. Yeşaya en geç M.Ö. 740 yılında, Kral Uzziya’nın öldüğü yılda (6:1) hizmetine başlamıştır ancak Uzziya’nın hükümdarlığının sonlarına doğru vaaz etmeye başlamış olabilir. Son tarihsel referans, Asur Kralı Sanherib’in M.Ö. 680 yılında gerçekleşen ölümünü kaydetmektedir (37:38). Dolayısıyla, M.Ö. 740 ila 680 yılları, Yeşaya’nın hizmetinin ve kitap olarak derlenmesinin genel dönemini belirtmektedir ancak bu tarihlerin ötesine uzanıyor da olabilir. Bu, Yeşaya’yı Mika (güneydeki bir peygamber), Hoşea, Amos ve hatta belki de kuzeydeki Yunus’la çağdaş yapmaktadır.

Yeşaya’nın yazdığı dönem büyük bir değişim dönemiydi. Uzziya’yla Yotam’ın altında, Yahuda Krallığı sınırlarını genişletmişti ve büyük çaplı inşa projelerine girişmişlerdi. Bu refahın etkisi, insanları Rab’be daha az bağımlı kılmak oldu ve böylece onları bolca kutsayan Tanrı’dan yüz çevirerek büyük günahlara battılar. Bu ruhsal gerileme hem dinen hem de siyaseten akılsızca davranan Ahaz’ın hükümdarlığında zirve yaptı. Dinen, Tanrı’yı izlemekte başarısız oldu ve iğrenç putperest uygulamalar getirdi, tapınağı dahi kirletti. Siyaseten, İsrail’le ve Aram’la çatışmaları kendisinin yardım için Asur’a koşmasına sebep oldu. Tanrı’ya yaraşır Kral Hizkiya durumları düzeltmeye çalıştı ancak dinden dönme fazlasıyla kök salmıştı ve gelecek olan yargıyı önlemek kaçınılmazdı. Gelmekte olan o yargı, Yeşaya’nın vaazındaki devamlı bir temaydı.

Dünya sahnesi de değişiyordu. Asurlular bir imparatorluk oluşturma yolunda amansız askerî güçle birlikte sınırlarını genişletiyorlardı. Asurlular Tanrı tarafından İsrail’i cezalandırmak üzere kullanılan araçlar oldular ve Yahuda’ya da tehdit oluşturdular. Tanrı’nın merhameti ve ilahi takdiriyle bu noktada sürgünden esirgendiler ancak Babil yaklaşıyordu.

Tema

Tanrı’nın yüceliği için günaha karşılık yargılama ve gelmekte olan Mesih’teki lütuf sayesinde kurtuluş.

Amaç

Yahuda’da günahta ısrar edenleri bekleyen yargıya dair uyarıda bulunmak ve Rab’bi arayanları teselli etmek; çünkü Tanrı, antlaşmasını inkâr etmemişti.

Toplu Bakış

Yeşaya’nın Kurtuluş Vahyi’ne Katkısı

Yeşaya’nın dehası eşsizdir. Bu kitap her yönden edebî bir şaheserdir. Dili zengindir ve betimlemesi güzeldir. Ancak tarzın ihtişamından da öte olan şeyse, sonsuza dek kalıcı Müjde mesajının ihtişamıdır. Pavlus’unkine denk bir teolojik titizlikle, bu müjdeci peygamber karşılıksız ve egemen bir lütuf mesajı bildirmektedir. Bir Müjde vaizi olarak Yeşaya, insanın bir kurtarıcıya olan ihtiyacını apaçık bir şekilde önüne koymaktadır. Günah bilinci olmadan, ihtiyaç hissiyatı da olmaz. Ancak insanın günahları onu Tanrı’dan ayırmıştır (59:2) ve Tanrı müdahalede bulunmadığı sürece insan umutsuz durumdadır.

İnsanın durumunun dehşeti, Yeşaya’nın vahyi ışığında görünür olmaktadır: Kutsal Olan’ı (1:4), sınırsız ihtişam ve yücelik Kralı’nı (6:1-5) reddettik. Rab’bin günü geldiğinde Tanrı, insanın Tanrı’yı yüceltmek yerine kendini yüceltmeye yönelik bütün çabalarını yıkacak çünkü o gün yalnızca Rab yüceltilecek (2:10-22). İnsanın Kutsal Olan’ın karşısında isyanına ve yozlaşmasına rağmen, Tanrı bir müjde sunmakta ve tövbe buyurmaktadır. Bu, Tanrı’nın seçilmiş Kulu, Tanrı’yla insan arasındaki tek Aracı olan Mesih’te bulunan bir müjdedir. Yeşaya, Müjde’yi Mesih’in kefaret eden ölümü ve zaferli dirilişi bağlamında tanımlamaktadır. Dört Müjde Kitapları’nın anlatıları bile, Mesih’in ölümünün ve dirilişinin tarihselliğini detaylandırma açısından Yeşaya’nın öngörüsü kadar canlı değildir (53:1-12); ve Mesih’in, “Bana gelin” dediği lütufkâr daveti (Mat. 11:28) karşılığını Yeşaya’nın çağrısında bulmaktadır (Yşa. 55:1-13).

Yeşaya hem Mesih’in kim olacağı hem de fidyeyle kurtuluşu gerçekleştirmek üzere ne yapacağını açıklamaktadır. Bazen Yeşaya’nın İmmanuel üçlemesi olarak bilindiği üzere Yeşaya, Kurtarıcı’nın (1) bakireden doğup bizimle olan Tanrı, (2) hüküm sürmek üzere doğmuş Oğul ve (3) kusursuz adaleti uygulayacak olan Ruh’la dolu Kral olacağını açıklamıştır (7:14; 9:6-7; 11:1-5). O ayrıca Ruh’la meshedilmiş iyi haber vaizi olacaktır (61:1-3). Tanrı’nın ideal ve seçilmiş Kulu olup Aracı’nın her işlevini yerine getirecektir (42:1-7; 49:1-12; 50:4-10; 52:13-53:12). Yeşaya bizim şu anda Mesih’in iki gelişi olarak bildiğimiz gelişlerini detaylandırmaktadır. En hafif tabirle, Yeşaya’nın kurtuluş mesajına katkısı muazzamdır. Eğer Yeşaya, Tanrı’nın lütufkâr Mesih Müjdesi’nin tek vahyi olsaydı, ihtiyacımız olan bütün Müjde’ye hâlâ sahip olurduk.

Yeşaya’nın gelmekte olan Mesih’e dair görümü Tanrı’nın krallığı etrafında döner, Rab’bin kutsal dağı olan Siyon’la simgelenir ancak bununla birlikte yeni gök ve yeni yeryüzüne dair büyük umutta her şeyi kapsar (65:17-22; 66:22). Bu krallık Tanrı’nın doğruluğuyla ve kurtarışıyla, ancak aynı zamanda yargıyla ve yıkımla gelmektedir. Şöyle ki, Yeşaya bize bu üç gerçekliği –kurtuluş, yargı ve Tanrı’nın yüceliği– birbirinden ayıramayacağımızı öğretmektedir. Kul’un kendisi bile, eğer halkını günahlarından kurtaracaksa, ilahi yargıdan geçmek zorundadır (53:4-6).

Yargının, kurtuluşun ve ilahi yüceliğin iç içe geçişi, Yeşaya’nın esas dinleyici kitlesi için doğrudan geçerlilik taşıyordu. Yahuda, İsrail’in deneyimlediği türdeki yargıdan muaf olmayacaktı. Yargı ve kurtuluş temaları, bu ikisinin birbirini dışarıda bırakmadığını gösterecek bir şekilde iç içe işlenmektedir. Bundan ziyade, Tanrı kendi antlaşma amacına örnek teşkil eden bir kalıntı imanlı grubunu paklamak ve ortaya çıkarmak üzere yargıyı kullandı. Onlara Mesih aracılığıyla gelecek harika bir umut verilmiştir. Yine de Rab’bin yollarını reddedenler için açık uyarılar mevcuttur ve bu uyarılar Kutsal Kitap’ta geçmekte olan bazı en ayıltıcı cehennem tasvirleriyle sonlanmaktadır (34:10; 66:24).

Genel Hatlar

• I. Giriş (1:1)
• II. Siyon İçin Yargı ve Kurtuluş (1:2—12:6)
• A. Çocuklar Mı, Asiler Mi? Siyon Mu, Sodom Mu? (1:2–31)
• B. Yükseltilen Bir Tek Rab (2:1–22)
• C. Tanrı Büyük Adamlara ve Zengin Kadınlara Karşı (3:1—4:1)
• D. Meyve Veren Dal, Değersiz Bağ (4:2—5:7)
• E. Dünyasal Hazcılara Yönelik Altı Vah (5:8–30)
• F. Yeşaya’nın Kutsal Kral’a Dair Görümü (6:1–13)
• G. Ahaz ve İmmanuel Vaadi (7:1–25)
• H. Asur’un Tufanı ve İmmanuel’in Toprakları (8:1–22)
• I. Mesih’in Hükümdarlığı (9:1–7)
• J. O’nun Eli Hâlâ Uzanıyor (9:8—10:4)
• K. Tanrı’nın Asur’u Kullanışı ve Yargılayışı (10:5–34)
• L. Ruh’la Dolu Kral ve İsrail’in Sevinci (11:1—12:6)
• III. Uluslara Karşı Peygamberlikler (13:1—23:18)
• A. Babil’e Karşı Rab’bin Günü (13:1—14:23)
• B. Asur’a ve Filist’e Dair Peygamberlikler (14:24–32)
• C. Moav’a Dair Peygamberlik (15:1—16:14)
• D. Aram’a, Yakup’a ve Etiyopya’ya Dair Peygamberlikler (17:1—18:7)
• E. Mısır’a Dair Peygamberlik (19:1–25)
• F. Yeşaya’nın Mısır’a ve Etiyopya’ya Karşı Belirtisi (20:1–6)
• G. Babil’e, Edom’a ve Arabistan’a Dair Peygamberlikler (21:1–17)
• H. Yahuda İçin Görüm Vadisi (22:1–25)
• I. Sur’a Dair Peygamberlik (23:1–18)
• IV. Küçük Mahşer (24:1—27:13)
• A. Göklerin ve Yerin Yıkımı ve Tanrı’nın Krallığının Gelişi (24:1–23)
• B. Diriliş Ezgileri ve Sonsuz Yaşam Ziyafeti (25:1—26:19)
• C. Yargı Günü ve Verimlilik (26:20—27:13)
• V. İsrail, Yahuda ve Edom İçin Vahlar ve Umut (28:1—35:10)
• A. Efrayim ve Yeruşalim İçin Vahlar ve Vaatler (28:1—29:24)
• B. Mısır’a Değil, Rab’be Güvenme Çağrısı (30:1—31:9)
• C. Kral ve Ruh (32:1–20)
• D. Kral ve Sonsuz Ateş (33:1–24)
• E. Bütün Uluslara, Özellikle de Edom’a Karşı Rab’bin Kılıcı (34:1–17)
• F. Kurtarılmışları İyileştirmek İçin Tanrı’nın Yüceliğinin Gelişi (35:1–10)
• VI. Yahuda İçin Kurtuluş ve Asur İçin Yargı (36:1—39:8)
• A. Asur Kralı, Rab’be Karşı Şöyle Diyor (36:1–22)
• B. Rab, Asur Kralı’na Karşı Şöyle Diyor (37:1–38)
• C. Hizkiya’nın Duası ve Şifası (38:1–22)
• D. Hizkiya’nın Babil’e Karşı Böbürlenmesi (39:1–8)
• VII. Rab’bin Kulu Aracılığıyla Yenilenme (40:1—55:13)
• A. Tanrı’nın İsrail İçin Tesellisi ve Büyüklüğü (40:1—41:29)
• B. Rab’bin Kulu ve Yakup’un Körlüğü (42:1–25)
• C. İsrail’in Kurtarıcısı ve O’nun Tanıkları (43:1—44:28)
• D. Koreş’in Çağrılışı ve Babil’in Yıkılışı (45:1—47:15)
• E. Rab’bin İsrail’e Seslenişi (48:1–22)
• F. Rab’bin Kulu ve İsrail’le Diğer Ulusların Kurtuluşu (49:1–26)
• G. Uysal Kul ve İmansızlar (50:1–11)
• H. Kurtuluş Müjdesi (51:1—52:12)
• I. Acı Çeken Kul ve Günahkârların Yerine Geçen Kişi (52:13—53:12)
• J. Kocasıyla Barışan Kadın ve Çocukları (54:1–17)
• K. Müjde Çağrısı (55:1–13)
• VIII. Kurtuluş ve Doğruluk İçin Hazırlık (56:1—66:24)
• A. İmanlı Yabancılara Vaatler ve Kör Önderlere Azarlar (56:1–12)
• B. Yakup’taki Günahkârlara Tembihler (57:1—59:21)
• C. Rab’bin Siyon’a Yücelikle Gelişi (60:1—62:12)
• D. Göksel Savaşçı’nın Gelişi (63:1—64:12)
• E. Yargı ve Yeni Yaratılış (65:1—66:24)